Cylindryczna wieża na dziedzińcu Zamku Lubelskiego to najstarsza murowana budowla w całym mieście. Donżon, bo tak nazywa się ta romańska baszta, powstał w XIII wieku i od tamtej pory przetrwał wszystko – oblężenia, pożary, wojny i przekształcenia całego kompleksu zamkowego. Dziś można wejść do środka, przejść przez wszystkie kondygnacje i stanąć na tarasie widokowym, skąd Lublin rozkłada się jak na dłoni.
To nie jest typowe muzeum z gablotkami. To miejsce, które fizycznie czuć – grube mury, wąska spiralna klatka schodowa, małe okna strzelnicze. Każdy stopień prowadzi wyżej przez warstwy historii, od mrocznej piwnicy po zalany światłem taras.
- najstarsza murowana budowla w Lublinie
- niesamowity widok z tarasu
- mroczna historia więzienna
- unikalna architektura romańska
- fascynujące eksponaty i wystawy
Historia najstarszej budowli Lublina
Dokładna data powstania donżonu wciąż budzi spory wśród historyków. Jedni wskazują na połowę XIII wieku, inni przesuwają czas budowy na początek XIV stulecia. Jako fundatorów wymienia się Bolesława Wstydliwego, Leszka Czarnego, a nawet Kazimierza Wielkiego. Badania węgli drzewnych z warstwy archeologicznej pod fundamentami sugerują, że budowę rozpoczęto około 1210 roku, co czyniłoby donżon jeszcze starszym niż się wcześniej sądziło.
Wieża została wzniesiona jako część grodu kasztelańskiego, stanowiąc ostatni punkt oporu w systemie obronnym. Jej masywna konstrukcja – 20 metrów wysokości, 15 metrów średnicy i mury grube na 4 metry w przyziemiu – miała chronić przed najazdem od wschodu. Cylindryczna forma i ceglano-kamienna struktura wykazują cechy stylu późnoromańskiego, co czyni donżon jedynym przykładem architektury romańskiej w Lublinie.
Cegły w donżonie ułożono w tzw. wątku wendyjskim – na przemian bokami: krótkim, długim, długim, krótkim. Ten sposób murowania stosowano w Polsce w XIII wieku i zniknął około 1420 roku. Inspiracją dla budowniczych były fortyfikacje z Magdeburga i Halle.
Gdy zamek stracił znaczenie obronne, wieża zmieniła przeznaczenie. Od połowy XVII wieku do początku XIX wieku działało w niej więzienie – najpierw dla szlachty, później dla złodziei i rabusiów. Na pierwszym piętrze zachowały się napisy wyskrobane na cegłach przez więźniów w latach 1610 i 1612. To bezpośrednie świadectwo ludzkiego cierpienia w tych murach.
Mroczna przeszłość więzienna
Grube mury donżonu widziały więcej niż tylko bitwy. Przez wieki budowla służyła jako więzienie królewskie, gdzie osadzano wybitnych więźniów politycznych i skazańców. W czasie okupacji hitlerowskiej mieścił się tu jeden z najcięższych oddziałów więzienia, określany jako „baszta I, II, III”.
Ta mroczna historia nie została zapomniana. W dolnej kondygnacji utworzono mauzoleum poświęcone martyrologii więźniów Zamku Lubelskiego – od pierwszych bojowników o wolność i niepodległość Polski po Wiośnie Ludów, przez powstanie styczniowe, drugą wojnę światową, aż po lata 1944-1954.
Co zobaczysz w środku donżonu
Zwiedzanie zaczyna się od parteru, gdzie ekspozycja wprowadza w historię Zamku Lubelskiego. Wąska spiralna klatka schodowa prowadzi na kolejne kondygnacje – trzeba uważać, bo schody są strome i kręte. Ale właśnie to sprawia, że czuć autentyczność miejsca.
Na wyższych piętrach czeka zmodernizowana wystawa historyczna o więźniach zamku. Dokumenty, fotografie i opisy przybliżają losy ludzi, którzy przeszli przez te mury w różnych epokach. Osobne miejsce zajmują zabytki archeologiczne związane z przeszłością wzgórza zamkowego – fragmenty ceramiki, narzędzia, elementy uzbrojenia.
Najwyższa kondygnacja zachwyca detalem architektonicznym – biforium, czyli charakterystyczny dla budowli romańskich otwór okienny podzielony kamienną kolumienką na dwie części. To element odkryty podczas prac konserwatorskich w latach 1958-1966, gdy zdjęto tynk nałożony w XIX wieku.
Taras widokowy – najlepszy punkt obserwacyjny
Na szczycie wieży czeka nagroda za pokonanie stromych schodów. Taras widokowy oferuje jeden z najładniejszych widoków na Lublin. Stare Miasto z klasztorem dominikanów, zielone okolice zamku, Wzgórze Czwartek z kościołem św. Mikołaja – wszystko układa się w panoramę, którą trudno zapomnieć.
Stąd widać też, jak strategicznie umiejscowiony był donżon. Wzgórze zamkowe dominuje nad okolicą, a z tarasu kontroluje się wszystkie kierunki. Nie dziwi, że to miejsce wybrano na budowę głównej fortyfikacji.
Z tarasu widokowego kręcono panoramy miasta do serialu „Wszystko przed nami” i filmu angielskiego „Aryjska Para”.
Architektoniczne detale i odkrycia konserwatorskie
Donżon przeszedł burzliwe dzieje nie tylko historyczne, ale i konserwatorskie. W XIX wieku wieżę obniżono i otynkowano, co zakryło jej oryginalny wygląd. Dopiero prace prowadzone w latach 1958-1966 przywróciły romański charakter budowli. Odkryto wtedy nie tylko wspomniane biforium, ale też kilka otworów strzelniczych i fragment kamiennych maswerków w wykroju trójliścia.
Kolejna wielka renowacja miała miejsce w latach 2010-2012, gdy Muzeum Lubelskie realizowało program unijny dotyczący konserwacji najcenniejszych zabytków Lublina. Zewnętrzną elewację kamienno-ceglana gruntownie oczyszczono, uzupełniono zdegradowane partie muru i zabezpieczono środkami konserwatorskimi. Spiralną klatkę schodową przystosowano dla ruchu zwiedzających. Od 24 lipca 2012 roku baszta jest oficjalnie udostępniona turystom.
Dla kogo jest donżon
Miejsce spodoba się przede wszystkim miłośnikom historii i architektury militarnej. To nie jest atrakcja dla małych dzieci – strome schody i ciasne wnętrze mogą być wyzwaniem. Rodziny ze starszymi dziećmi dadzą radę, zwłaszcza jeśli młodzi mają zapał do wspinaczki i ciekawość historii.
Warto przeznaczyć na zwiedzanie około 30-45 minut. Jeśli czyta się wszystkie opisy i naprawdę wczuwa w atmosferę miejsca, może zejść godzina. Donżon to część kompleksu Zamku Lubelskiego, więc naturalnie łączy się ze zwiedzaniem Kaplicy Trójcy Świętej i Muzeum Lubelskiego – wtedy trzeba zaplanować znacznie więcej czasu.
Informacje praktyczne – dojazd i zwiedzanie
Donżon znajduje się na dziedzińcu Zamku Lubelskiego przy placu Zamkowym 9. Do wzgórza zamkowego prowadzi kilka dróg – najwygodniej od strony Starego Miasta, idąc ulicą Zamkową. To raptem kilka minut spaceru od Rynku.
Można dojechać komunikacją miejską – linie autobusowe zatrzymują się w pobliżu, najbliższe przystanki to „Plac Zamkowy” i „Archikatedra”. Dla zmotoryzowanych dostępny jest parking przy zamku, choć w weekendy i podczas wydarzeń bywa zatłoczony.
Baszta jest częścią Muzeum Lubelskiego (obecnie Muzeum Narodowego w Lublinie). Szczegółowe informacje o cenach biletów i aktualnych godzinach otwarcia najlepiej sprawdzić na stronie internetowej muzeum lub pod numerem telefonu muzeum, ponieważ mogą się zmieniać sezonowo. Standardowo muzeum jest zamknięte w poniedziałki.
Warto połączyć zwiedzanie donżonu z wizytą w Kaplicy Trójcy Świętej – to absolutnie wyjątkowe miejsce z bizantyńsko-ruskimi freskami z XV wieku, wpisane na listę Pomników Historii. Bilety często są wspólne dla kilku obiektów na terenie zamku. Po zwiedzaniu można zejść do Starego Miasta albo wybrać się na spacer po lubelskiej Trasie Podziemnej.